Σχολείο και πανδημία

 

Γιάννης Ναστούλης

Δίκτυο Διαλόγου, Έρευνας και Ανάλυσης για τη Δημόσια Υγεία

Η πανδημία COVID-19 επέφερε μείζονες μεταβολές σε όλες τις πτυχές του κοινωνικού βίου. Ωστόσο, οι μεταβολές αυτές αποκτούν εκρηκτικό χαρακτήρα στον χώρο της Εκπαίδευσης. Δεν αφορούν μόνο στα έκτακτα μέτρα: γενικευμένη χρήση μάσκας, περιορισμοί κίνησης και αναστολή συλλογικών δράσεων, δωμάτιο COVID, υπεύθυνος COVID, κλείσιμο του σχολείου αλλά και σε μια σειρά καινοφανών, όσο και αιφνίδιων, νομοθετημάτων, όπως ο ολοσχερής εξοβελισμός πέντε μαθημάτων Κοινωνικών Επιστημών, η εξ αποστάσεως διδασκαλία (webex) και η ταυτόχρονη διδασκαλία με χρήση κάμερας στην Τάξη.

Η αποσάθρωση της πολιτικής και κοινωνικής παιδείας, μεσούσης της χειρότερης, καθολικής συστημικής μεταπολεμικής κρίσης, εγείρει πολλά ερωτηματικά, στον βαθμό που αποστερεί πολυτιμότατους γνωσιακούς πόρους για την ψυχοκοινωνική υγεία των μαθητών και την άριστη προσαρμογή τους στο λυκόφως της νεωτερικότητας προς μια νέα εποχή η οποία επελαύνει με εκθετικό ρυθμό. Από την άλλη, η υποβάθμιση της ειδικότητας των κοινωνικών επιστημόνων και των συναφών πανεπιστημιακών σχολών σηματοδοτεί τη μεγαλύτερη επιχειρούμενη αναδιάρθρωση του πανεπιστημιακού χάρτη. Είναι όμως πρόδηλο στον προσεκτικό παρατηρητή, ότι ο συνδυασμός των «επιβεβλημένων» μέτρων προστασίας και η εξαέρωση των μόνων διεπιστημονικών μαθημάτων πλήττει τον υπαρξιακό χαρακτήρα του σχολείου. Αυτό που οι εμπλεκόμενοι στη σχολική διαδικασία γνωρίζουν ως ανεπίσημο πρόγραμμα (curriculum).

Πέρα από κάθε αμφιβολία, στο σχολείο, από το Δημοτικό μέχρι και το Λύκειο, το αναλυτικό πρόγραμμα και η κάλυψη της ύλης είναι ένα μέρος μόνο του σχολικού «συμβάντος». Δεν είναι το σχολείο ένας απλός «ιμάντας μεταβίβασης» τεταρτοβάθμιας γνώσης σε μαθητές πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας, που θα μπορούσε να γίνει στο οιονεί σχολείο ενός webex, αλλά, υπαρξιακή συνάντηση ισοτίμων προσώπων, αυτοπροσώπως, σε ένα άριστο παιδαγωγικό πλαίσιο. Η στερεότυπη άποψη που θέλει το σχολείο αναμεταδότη τυποποιημένης γνώσης και ορθοπολιτικών αξιών, δεν έχει καμία σχέση ούτε με τα πορίσματα των Επιστημών της Αγωγής, ούτε και με το πρόταγμα της παιδείας, όπως αποτυπώνεται στο Σύνταγμα και στη σχολική νομοθεσία.

Είναι ανάγκη να γίνει κατανοητό, ότι στο σχολείο η «πραγματική» ζωή δεν αναπαρίσταται απλώς. Τελεσιουργείται. Αν πρέπει να εξάγουμε μια οδηγητική αρχή, αυτή θα μπορούσε να είναι μια γνώση της πραγματικής ζωής και όχι η νοησιαρχική, αφηρημένη αναπαράστασή της. Ακριβώς, αυτός ο ανθρωπολογικός πυρήνας της Παιδείας είναι που αλλοιώθηκε από το πανδημικό φαινόμενο –όχι μόνο το κλινικό συμβάν, αλλά ολόκληρο το πλέγμα πολιτικής διαχείρισης και συνεπειών-. Και ναι μεν το γνωστικό σκέλος εξυπηρετήθηκε σε κάποιο ποσοστό (webex), έστω μετ’ εμποδίων (ανισότητες πρόσβασης), ωστόσο η μεταβολή της ουσίας της παιδαγωγικής σχέσης, που επέβαλε η «εξ αποστάσεως», είναι πιθανό να αφήσει μόνιμο αποτύπωμα στο σωματικό και ψυχοκοινωνικό καλώς έχειν των μαθητών. Δεν πρέπει να διαφύγει ότι η ψυχοκοινωνική εξέλιξη ακόμη και των μεγαλύτερων παιδιών είναι αισθησιοκινητικού τύπου (μέσω κινητικών ερεθισμάτων). Κάθε περιστολή της κίνησης χάριν της αποφυγής συγχρωτισμού, κάθε εμπόδιο της δυναμικής αναπνοής, που απαιτεί το μάθημα, υπονομεύει αυτό που καλείται να προστατεύσει, την υγεία, στην ολότητά της.

Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι το κυρίαρχο μέσο της διδακτικής πράξης είναι ο Λόγος, νοούμενος ως πολυδύναμη και βαθιά επικοινωνία διαφορετικών ανθρώπινων υποστάσεων, ως ένα αλληλέγγυο πλαίσιο συνάντησης προσώπων. Δεν συνιστά Λόγο η ομιλία από μόνη της, δηλαδή μια συνθήκη επικοινωνίας δια του ήχου (per-sona), όπως συνηχητικά στη Δυτική παράδοση δηλώνει συνάμα και το προσωπείο, τη μάσκα. Η σχέση Λόγου και ομιλίας μοιάζει με εκείνη της μουσικής συμφωνίας με τις εκάστοτε εκτελέσεις της. Είναι το καίριο σημείο που πλήττει η διαμεσολάβηση της μάσκας, δρα επί της «συμφωνίας». Καταργεί όλα εκείνα τα στοιχεία που κάνουν τη διδασκαλία και τη μάθηση να αληθεύουν πρωτίστως ως κοινωνικό γεγονός. Καταργεί την προσωδία, τα φαινόμενα επιτονισμού, τη συναισθηματική έκφραση, την επιδοκιμασία, το χαμόγελο, τον υπαινιγμό, ολόκληρο το πλέγμα εξωλεκτικών σημείων του προσώπου που συνθέτουν την «υπόκριση» της ρητορικής και του θεατρικού λόγου, τα οποία κατεξοχήν συγκεράζει η διδασκαλία. Και συνακόλουθα αναδιατάσσει την αρχιτεκτονική της μαθητοκεντρικής σχέσης, επανεισάγοντας μια καρικατούρα από καθέδρας διδασκαλία ενός δασκάλου που «κοντανασαίνει» και μιας ομάδας παθητικοποιημένων και ενοχοποιημένων νεαρών ανθρώπων-ωρολογιακές βόμβες.

Με ποιον τρόπο πίσω από μια μάσκα είναι μπορετό να υλοποιήσει τον ρόλο του ο δάσκαλος, όπως απαράμιλλα τον εξύψωσε η ελληνική Γραμματεία, «άγριο», ανυπότακτο, «λυκωρέα», ελεύθερο επάνω στα συνειδησιακά διάσελα, «παιάνα», ψυχεγέρτη, «θεωρητικό Βοναπάρτη», «πυρφόρο του πνεύματος», πίσω από μια μάσκα; Ποιος είπε ότι η γνώση είναι στέρνα που πρέπει να γεμίσει αντί για σπίθα που πρέπει να ανάψει; Με ποιον τρόπο είναι εφικτή η ψυχική «γυμνότητα» που προϋποθέτει ο έρως της γνώσης; Με ποιόν η «φαρμακεία» (ίαση) της ψυχής, πίσω από μια μάσκα;

Πώς θα δεχθεί το ήθος του δασκάλου να αποκαλύψει τον μυστικό κώδικα της Τάξης του; Το σύνθημα και το παρασύνθημα στον καλοθελητή ωτακουστή ενός διάτρητου webex; Πως θα εκθέσει τα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα των συνδαιτυμόνων του σε ένα φρικώδες «πανοπτικόν», όπου ο ένας υποβλέπει τον άλλο και όλοι μαζί αλληλοϋποβλέπονται σε μια κοινωνία που διολισθαίνει σε έναν ψηφιακό ολοκληρωτισμό;

Η παιδεία δεν μπορεί να μετατραπεί σε βιομηχανία τυποποιημένων ανθρώπινων πόρων, μιας επιτηρούμενης τεϋλοριστικής μηχανικής. «Το άνθος της γνώσης πάντα θα φυτρώνει αυτάρεσκα στις παρυφές της αβύσσου», είπαν, για να προσεπικυρώνει την ευθύνη της ελεύθερης βούλησης, «ως της μόνης υπερβαίνουσας πράξης της ζώσας υπόστασης». Ευθύνη, κίνδυνος, πίστη, ελευθερία, και όλα «πληρωμένα από τον όλβο (ευδαιμονία-πλούτος) της αιωνιότητας».

Τι να κάνουμε;

Μα, εκ περιτροπής διδασκαλία σε ολιγομελείς Τάξεις, με νέες αίθουσες, με προσλήψεις εκπαιδευτικών, με ανοιχτά σχολεία και πολλή προσωπική ευθύνη. Ναι στα μέτρα και στην τήρηση κανόνων υγιεινής, κυρίως, όμως, μια συνεκτική, ορθολογική, ευφάνταστη, ολιστική πολιτική διαχείριση δημόσιας υγείας, με σύμμαχο την κοινωνία.